Stem in conditie

Op je stem moet je zuinig zijn. De stem is goed 'verpakt' in het strottenhoofd. Het is een krachtig apparaat dat het niet zomaar zal laten afweten. Er zijn echter een aantal zaken waarvan je je bewust moet zijn om je stem in conditie te houden. Een goede algemene conditie is uiteraard ook goed voor de stem. Een gezond leefpatroon is daarom belangrijk. Sporten is natuurlijk goed, maar overdrijf niet met buikspiertraining; je moet je buikspieren ook kunnen ontspannen voor een lage ademhaling! Een goede lichaamshouding is eveneens onontbeerlijk voor een goede stem. Leer jezelf een goed opgerichte houding aan. Als je ingezakt zit of staat, is er teveel spanning in het strottenhoofd door een gebogen hals, en de ademhaling verloopt niet optimaal.

Iedereen die stemoefeningen heeft gedaan weet: een lage ademhaling, waarbij het middenrif afplat en de buik een beetje boller wordt bij de inademing, is de basis voor een ontspannen stem. Een lage ademhaling is aangeboren (kijk naar baby's). We leren het later in ons leven soms af. De stem klinkt ook beter bij een levendige, maar toch rustige spraak. Maak adempauzes tussen de zinnen. Hoe kort ook, ze zijn noodzakelijk voor een lage adem en dus een ontspannen stem.

Een goede stemconditie is van het grootste belang bij leraren en andere personen met een spreekberoep zoals instructeurs, medewerkers van call-centra, presentatoren, voice-overs. In deze beroepen wordt de stem intensief gebruikt. Vaak lang achtereen, met groter volume en soms ook op hogere toon (leerkrachten van groep 1 en 2).

Het belangrijkste om in de gaten te houden is dat je rustig spreekt en op tijd pauze neemt waarin de stem tot rust kan komen. Regel voor jezelf echte stempauzes tussen de lessen door. Een tijdje zwijgen kan het stemplooiweefsel weer tot rust brengen. Je kunt je stem een dienst bewijzen door 's morgens een warming up voor de stem te doen. Een aantal eenvoudige oefeningen vergroten de belastbaarheid van je stem en kunnen klachten voorkomen. Wanneer je als docent merkt dat je moeite blijft hebben met spreken met luidere stem, kan een stemversterker (geluidsversterking) een uitkomst zijn.

Wat is goed voor de stem

  • een gezond leefpatroon met genoeg slaap, weinig alcohol en niet roken
  • een goede lichaamshouding
  • een lage ademhaling
  • rustig spreken met normale adempauzes tussen je zinnen
  • op tijd pauzeren (zwijgen) wanneer je je stem intensief gebruikt
  • een warming up doen.

Naast de dingen die je kunt doen om de conditie van de stem te verbeteren, zijn er een aantal die je juist moet laten. Schadelijk stemgebruik of stemmisbruik moet je altijd proberen te voorkomen.

Stemmisbruik is

  • schreeuwen
  • lang fluisteren
  • veel kuchen en keelschrapen
  • zingen terwijl je jezelf niet kan horen.

Langdurig luid spreken en spreken in lawaai belasten de stem. De slijmvliesranden van de stemplooien tegen elkaar tijdens stemgeven (zie ook Bouw en werking van de stem). Dit trillen kan lang worden volgehouden, maar niet eindeloos. Het stemplooiweefsel kan overbelast raken en beschadigen. Hoe luider je spreekt, hoe eerder de overbelasting in gang treedt. Iedereen heeft daarin zijn eigen maximum en dit kan onderling sterk verschillen.
Het is daarom belangrijk om je stem goed te kennen en te weten wanneer je over een grens gaat. Als je keel vermoeid aanvoelt, moet er een alarmbel gaan rinkelen: het wordt hoog tijd om pauze te nemen. Het beste is dit moment vóór te zijn en stempauzes te nemen als je nog geen klachten hebt.

Slechte luchtomstandigheden - luchtvervuiling, slecht onderhouden aircosystemen, droge lucht en veel stof - kunnen de stem irriteren. Voor een stem in goede conditie moet je dergelijke extreme omstandigheden proberen te vermijden of wijzigen.
Andere zaken die slecht zijn voor de stem zijn roken en overmatig alcoholgebruik. Sigarettenrook verslechtert de longfunctie en het 'zelfreinigend vermogen' van de luchtpijp om de schadelijke stoffen weer naar buiten te werken. Bij een enkele trek van een sigaret is er al een vertraging van deze werking. Daarbij adem je de rook in tussen je stemplooien door. Het stemplooi/oppervlak (slijmvlies) wordt geïrriteerd en kan beschadigd raken.
Herstellen daarvan is mogelijk, maar niet bij iedereen even goed en even snel. En dat is te horen. Denk maar aan de lage schorre stemmen van vrouwen en mannen die lang hebben gerookt.
Ook alcohol - in overmatige hoeveelheden gebruikt - is slecht voor de stem. Alcohol maakt dat de stemplooibekleding, het slijmvlies, eerder uitdroogt. Je stem wordt daar schor van.

Samenvattend zijn de volgende zaken slecht voor de stem

  • roken
  • overmatig alcoholgebruik
  • spreken in lawaai,
  • te lang en te luid spreken,
  • doorpraten met een vermoeid gevoel in de keel
  • lang of vaak spreken in slechte luchtomstandigheid (droog, stof)
  • spreken met een slechte houding en een hoge adem

Logopedie

Voor de verzorging en onderhoud van de stem fungeert de logopedist als vraagbaak. Zij kan voorlichting en advies geven en zo voorkomen dat schadelijke invloeden of ongunstig spreekgedrag zullen leiden tot stemproblemen. Gedragspatronen die (kunnen) leiden tot stemproblemen herkent zij. Indien nodig kunnen vervangende spreektechnieken worden aangeleerd om de stem weer vrij te laten klinken. Ook kan de logopedist met raad en daad de vermindering van stembelastende arbeidsomstandigheden ondersteunen.

Test je kennis

Een gezonde stem heeft onderhoud en zorg nodig.
ja, dat is waar
ja, je moet er regelmatig middeltjes of medicijnen voor innemen
alleen als de stem veel wordt gebruikt
alleen bij verkoudheid en keelontsteking
alleen bij zangers en beroepssprekers
nee, je conditie is erfelijk bepaald
nee, dat is niet waar

Antwoord op de vraag

Dat klopt in het algemeen wel; de zorg bestaat echter uit het op een normale wijze gebruiken van de stem: niet te veel en niet te weinig. Sommige mensen zijn gevoeliger voor stemproblemen en zullen goed op moeten letten hoe en waar ze hun stem gebruiken. Over het algemeen geldt dat een stem niet misbruikt mag worden en dat een signaal als branderige keel of pijn serieus moet worden genomen. De stem gedijt goed onder bepaalde omstandigheden (zie de tekst hierboven) en door een juist gebruik (zie De geschoolde stem)